TMK 165: Akıl Hastalığı Sebebine Dayalı Boşanma Davası ve Usul Kuralları

Bölüm 1: Akıl Hastalığı Sebebine Dayalı Boşanmanın Hukuki Niteliği ve Genel Çerçevesi

Akıl hastalığına dayalı (TMK m. 165) boşanma davalarının temelini kurgularken, bu davanın Türk aile hukukundaki diğer boşanma türlerinden tamamen farklı bir sisteme ve amaca hizmet ettiğini çok iyi tahlil etmemiz gerekir. Bu dava türü, bir tarafı "suçlu veya kusurlu" çıkarmaya değil, fiilen ve tıbben sürdürülemez hale gelmiş bir hukuki bağı çözmeye odaklanır.

1.1. Özel, Nisbi ve Kusura Dayanmayan Bir Boşanma Sebebi Olması

Türk Medeni Kanunu'nda akıl hastalığı, kanun koyucu tarafından ismen ve çerçevesi çizilerek düzenlendiği için zina veya hayata kast gibi "özel" bir boşanma sebebidir. Ancak, örneğin zina eyleminde olduğu gibi salt olgunun varlığı (hastalığın ispatlanması) davanın kabulü için tek başına yeterli değildir; yasa, akıl hastalığının "diğer eş için ortak hayatı çekilmez kılması" şartını da aradığından, bu durum aynı zamanda "nisbi" bir boşanma sebebi niteliği taşır.

Usul hukuku ve dava stratejimiz açısından bu kurumun en kritik özelliği ise "kusura dayanmayan" bir boşanma sebebi olmasıdır. Türk boşanma hukuku ağırlıklı olarak kusur ilkesi etrafında şekillenmiş olsa da, akıl hastalığı bu kuralın en net istisnasıdır. Akıl hastası olan eşin gerçekleştirdiği eylemler (örneğin şiddet uygulaması veya hakaret etmesi) ayırt etme gücü ve iradeden yoksun olduğu için kendisine hukuken bir "kusur" atfedilmesi imkânsızdır. Bu nedenle bu davalarda kusur araştırması yapılmaz.

1.2. Elverişsizlik (Uygunsuzluk) İlkesinin Aile Hukukundaki Yansıması

Boşanma hukukuna yön veren temel doktriner ilkelerden biri olan "elverişsizlik" veya diğer adıyla "uygunsuzluk" ilkesi, akıl hastalığına dayalı boşanma davasının teorik zeminini oluşturur.

Bu ilke, eşlerden birinin tamamen kendi iradesi dışında gelişen bedensel veya ruhsal bir hastalık neticesinde, evlilik birliğinin gereklerini ve yükümlülüklerini yerine getirme hususunda artık "elverişsiz" hale gelmesini ifade eder. Kanun koyucu, eşlerden birinin şifasız bir akıl hastalığına yakalanması durumunda, evlilik birliğinin sürdürülmesinin sağlıklı eşten beklenemeyeceğini öngörerek bu elverişsizlik halini bir boşanma mekanizması olarak düzenlemiştir. Burada amaç, iradesi dışında hastalanan eşi cezalandırmak değil; gayesine ulaşması imkânsızlaşmış ve katlanılamaz hale gelmiş bir birlikteliği hukuken sonlandırmaktır.

1.3. Hastalığın Ortaya Çıkış Zamanı: Evlenme Engeli (Mutlak Butlan) ile Boşanma Davası Arasındaki Sınır

Avukatlık pratiğinde, müvekkilin somut olayında "boşanma" davası mı yoksa "evliliğin iptali" davası mı açacağımızı belirleyen en kesin sınır, akıl hastalığının ortaya çıkış zamanıdır.

Eğer akıl hastalığı, evlenme töreni (nikâh) öncesinde mevcutsa ve eşlerden biri bu ağır rahatsızlığa rağmen evlenmişse, akıl hastalığı yasal bir evlenme engeli olduğundan, bu evlilik TMK m. 145 hükmü uyarınca "mutlak butlan" yaptırımı ile sakattır. Bu ihtimalde davanın hukuki dayanağı boşanma değil, mutlak butlanla evliliğin iptali davası olmalıdır.

Buna karşılık, evlenme anında ayırt etme gücüne sahip olan ve herhangi bir ağır ruhsal problemi bulunmayan eşin, evlilik birliği kurulduktan sonra şifasız bir akıl hastalığına yakalanması halinde başvurulacak yegâne hukuki yol, TMK m. 165 kapsamında açılacak olan akıl hastalığı sebebine dayalı boşanma davasıdır.

Bölüm 2: Boşanma Kararı İçin Aranan Maddi ve Şekli (Tıbbi) Şartlar

TMK m. 165'e dayalı akıl hastalığı sebebiyle boşanma davalarını yürütürken, mahkemenin önünde ispat etmemiz gereken şartlar diğer boşanma sebeplerinden oldukça farklı, katı ve şekilci bir yapıya sahiptir. Bu madde, evlilik birliğinin sürdürülmesinin bedensel veya ruhsal rahatsızlıklar nedeniyle imkânsızlaşmasına dayanan "elverişsizlik ilkesinin" Türk hukukundaki en temel karşılığıdır. Bu nedenle davanın kabulü, birtakım çok özel tıbbi ve hukuki şartların bir arada gerçekleşmesine (kümülatif olarak bulunmasına) bağlanmıştır.

2.1. Hastalığın İyileşmesine Olanak Bulunmaması (Şifasızlık) Şartı

TMK m. 165 kapsamında açtığımız bir davada mahkemeye sunmamız gereken ilk ve en önemli maddi unsur, davalı eşin salt bir "akıl hastalığına" yakalanmış olması değil; bu hastalığın "geçmeyeceğinin" (iyileşme ihtimalinin bulunmadığının) tıbben sabit olmasıdır.

Evlilik birliği, doğası gereği eşlere hastalıkta ve sağlıkta birbirlerine destek olma yükümlülüğü yükler. Bu sebeple, tedavi edilebilir nitelikteki psikolojik rahatsızlıklar, geçici depresyon halleri veya tıbbi müdahale ile kontrol altına alınabilen sinirsel krizler bu madde kapsamında doğrudan boşanma sebebi sayılamaz. Kanun koyucu, elverişsizlik ilkesi gereğince evliliğin devamının imkânsızlaştığını kabul edebilmek için, akıl hastalığının "şifasız" olmasını aramaktadır. Hastalığın geçmeyeceğine dair kesin bir tespit yapılmadıkça, sırf eşin ruhsal sorunları var diye bu özel boşanma sebebine dayanılarak davanın kabulüne karar verilmesi hukuken mümkün değildir.

2.2. Resmi Sağlık Kurulu Raporu Zorunluluğu ve Raporlar Arası Çelişkilerin Giderilmesi

Hastalığın şifasız olduğu (geçmeyeceği) hususu, hâkimin kendi gözlemiyle, tarafların ikrarıyla veya tanık beyanlarıyla ispatlanabilecek bir olgu değildir; kanunun emredici hükmü gereği bu durumun mutlaka bir tıbbi rapor alınarak kanıtlanması zorunludur. Nitekim yasa koyucu, akıl hastalığının evlenmeye engel (mutlak butlan) teşkil edip etmediği hususunda da TMK m. 133 uyarınca evlenmede tıbbi sakınca bulunmadığının "resmi sağlık kurulu raporuyla" anlaşılmasını şart koşmuştur. Evliliğin sona erdirilmesinde de aynı tıbbi ciddiyet ve şekil şartı aranmaktadır.

Bu rapor sıradan bir uzman hekimden alınamaz. Yargıtay içtihatları gereğince söz konusu "iyileşmezlik" raporunun mutlaka tam teşekküllü devlet hastanelerinden, üniversitelerin araştırma hastanelerinden veya doğrudan Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Dairesinden "resmi sağlık kurulu raporu" (heyet raporu) olarak alınması gerekmektedir. Dava sürecinde alınan raporlar arasında çelişki bulunması halinde (örneğin bir hastanenin "iyileşebilir", diğerinin "iyileşemez" demesi durumunda), çelişkinin giderilmesi amacıyla dosya Adli Tıp Kurumu Üst Kurulu'na gönderilerek kesin kanaat oluşturulur. Bu şekli (tıbbi) ispat kuralı yerine getirilmeden verilecek her türlü boşanma kararı usul ve yasaya aykırı olacaktır.

2.3. Sübjektif Unsur (Ortak Hayatın Davacı Eş İçin Çekilmez Hâle Gelmesi)

Akıl hastalığına dayalı boşanma davası, niteliği itibarıyla "nisbi" bir boşanma sebebidir. Yani, eşin şifasız bir akıl hastalığına yakalandığı resmi heyet raporuyla kesin olarak ispatlanmış olsa dahi, bu hastalığın varlığı tek başına boşanma kararı verilebilmesi için yeterli değildir.

Kanun koyucu, davanın kabul edilebilmesi için objektif tıbbi unsurun yanında sübjektif bir unsurun da gerçekleşmesini aramıştır: Evlilik birliğinin, davacı (sağlıklı) eş bakımından "çekilmez" hale gelmiş olması. Aile mahkemesi hâkimi, salt sağlık raporuna dayanarak doğrudan boşanma kararı veremez; davanın diğer eş (davacı) tarafından açılmış olmasını dikkate alarak, tespit edilen bu şifasız hastalığın evlilik birliğinin devamını diğer eş bakımından hakikaten çekilmez kılıp kılmadığına da ayrıca kanaat getirmesi gerekecektir.

Avukatın görevi; müvekkilin eşinin hastalığı nedeniyle yaşadığı korkuyu, tehlikeyi, evlilikten beklediği manevi ve fiziki desteği artık alamamasını, hastalığın aile huzurunu nasıl bir kâbusa dönüştürdüğünü tanık ve diğer delillerle somutlaştırmaktır. Hâkimde, evliliğin sürdürülmesinin artık davacı eştenden beklenemeyeceği (çekilmezlik) yönünde vicdani bir kanaatin oluşması, TMK m. 165'e dayalı boşanma kararının verilebilmesi için kilit taşı niteliğindedir.

Akıl hastalığına dayalı (TMK m. 165) boşanma davalarını yürütürken davanın reddedilme riskini en aza indirmek için titizlikle kurguladığımız aşama, usul hukuku ve ispat stratejileridir. Zira bu dava türü, salt dilekçe teatisi ve tanık dinletmekten ibaret olmayıp; sulh hukuk mahkemeleriyle, tam teşekküllü hastanelerle ve adli tıp kurumlarıyla entegre yürütülmesi gereken son derece teknik bir süreçtir.

Bölüm 3: Dava Ehliyeti, Usul Kuralları ve İspat Stratejisi

3.1. Dava Ehliyeti Sorunu: Davalıya Vasi Atanması ve Bekletici Mesele

Bir davanın görülebilmesi ve esasına girilebilmesi için tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları zorunludur. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 114/1-d bendi uyarınca dava ehliyeti, tıpkı taraf ehliyeti gibi kamu düzenine ilişkin bir dava şartıdır ve hâkim tarafından yargılamanın her aşamasında re'sen (kendiliğinden) gözetilir.

Akıl hastalığına dayalı boşanma davasında, davanın doğası gereği davalı konumunda bulunan eş, ayırt etme gücünden yoksun (tam ehliyetsiz) durumdadır. Tam ehliyetsiz kişilerin kendi başlarına dava açma veya kendilerine karşı açılan davayı bizzat takip etme ehliyetleri bulunmamaktadır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre; ayırt etme gücüne sahip olmayan, akıl hastası davalı eşin boşanma davasında mutlaka yasal temsilcisi (vasi) tarafından temsil edilmesi yasal bir zorunluluktur.

Dava dilekçemizi sunduğumuzda aile mahkemesi hâkimi, öncelikle davalı eşin vesayet altına alınıp alınmadığını kontrol edecektir. Eğer davalı eş kısıtlanmamışsa, aile mahkemesi davanın esasına girip boşanma kararı veremez. Mahkemenin yapması gereken usuli işlem; durumu yetkili Sulh Hukuk Mahkemesine ihbar ederek davalı eşin kısıtlanması (TMK m. 405) ve kendisine bir vasi atanması için vesayet davası açılmasını sağlamaktır. Aile mahkemesi, sulh hukuk mahkemesindeki bu vesayet davasının sonucunu HMK anlamında bir "ön sorun (bekletici mesele)" yapmak ve vasi atama kararı kesinleşene kadar boşanma yargılamasını durdurmak zorundadır. Vasinin atanmasının ardından, dava dilekçesi vasiye tebliğ edilerek taraf teşkili sağlanır ve yargılamaya kaldığı yerden devam edilir.

3.2. Hak Düşürücü Sürelerin Yokluğu ve Kesin İspat Kuralları

Özel boşanma sebeplerinden olan zina (TMK m. 161) veya hayata kast (TMK m. 162) gibi davalarda kanun koyucu altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler öngörmüşken, akıl hastalığına (TMK m. 165) dayalı davalarda herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Eşin şifasız akıl hastalığı devam ettiği ve bu durum ortak hayatı çekilmez kıldığı müddetçe, sağlıklı eş bu davayı her zaman açma hakkına sahiptir.

İspat stratejimiz açısından ise bu davanın en kritik özelliği, aile hukukuna hâkim olan "vicdani delil" sistemine getirdiği kesin istisnadır. Kural olarak TMK m. 184/1 gereği hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz ve delilleri serbestçe takdir eder. Ancak akıl hastalığı sebebiyle boşanmaya karar verilebilmesi için, hastalığın iyileşmesine imkân bulunmadığının mutlaka "resmî sağlık kurulu raporu" ile tespit edilmesi kanuni bir zorunluluktur. Akıl hastalığının varlığı ve şifasız olduğu hususu tanık beyanı, taraf ikrarı veya yemin gibi başkaca hiçbir takdiri delille ispatlanamaz; kanunun öngördüğü bu tıbbi rapor kesin bir ispat şartıdır ve hâkimin delilleri serbestçe değerlendirme yetkisinin (vicdani delil sisteminin) en net istisnasını oluşturur. Bu kesin ispat kuralı yerine getirilmeden (örneğin sadece tek hekim raporuna veya tanık sözlerine dayanılarak) verilecek bir boşanma kararı mutlak bir bozma sebebidir.

3.3. Dava Sürecinde Ölüm Halinde Mirasçıların Durumu (TMK m. 181/2 İstisnası)

Boşanma davası devam ederken eşlerden birinin ölmesi halinde evlilik birliği ölümle sona ermiş olacağından boşanma davası konusuz kalır. Ancak kanun koyucu, sağ kalan kusurlu eşin ölen eşe mirasçı olmasını engellemek amacıyla TMK m. 181/2 hükmünü getirmiştir. Buna göre; davacının yargılama sırasında ölümü üzerine, davacının mirasçıları davaya devam ederek sağ kalan davalı eşin boşanmaya sebebiyet veren olaylarda "kusurlu" olduğunu ispatlayabilirler. Mirasçılar sağ kalan eşin kusurunu ispatlarsa, sağ kalan eş ölen eşin yasal mirasçısı olamaz.

Ancak akıl hastalığına (TMK m. 165) dayalı boşanma davaları, hukuki niteliği itibarıyla "kusura dayanmayan" objektif bir boşanma sebebidir. Akıl hastası olan davalı eşin ayırt etme gücü bulunmadığından, hastalığından veya eylemlerinden dolayı kendisine hukuken herhangi bir "kusur" atfedilmesi imkânsızdır. Bu husus, TMK m. 181/2'nin işletilmesi açısından aşılmaz bir usuli engel yaratır. Zira TMK m. 181/2 hükmünün yegâne amacı sağ kalan eşin "kusurunu" tespit etmektir. Ortada tespit edilecek bir kusur bulunmadığından; akıl hastalığına dayalı boşanma davası sürerken davacı eşin vefat etmesi halinde, davacının mirasçılarının davaya devam ederek akıl hastası eşin kusurunu kanıtlamaları ve onu mirasçılıktan çıkarmaları hukuken ve mantıken mümkün olmamaktadır. Bu yönüyle akıl hastalığı, mirasçıların davaya devam hakkını fiilen sonuçsuz bırakan özellikli bir dava türüdür.

Bölüm 4: Akıl Hastalığının Boşanmanın Fer'i ve Mali Sonuçlarına Etkileri

4.1. Kusur Yokluğu Nedeniyle Maddi ve Manevi Tazminat Taleplerinin Reddedilmesi

Boşanma davalarında müvekkillerimiz lehine maddi veya manevi tazminat (TMK m. 174/1-2) elde edebilmemizin en temel usul kuralı, kendisinden tazminat talep edilen (davalı) eşin boşanmaya sebep olan olaylarda mutlaka "kusurlu" olmasıdır. Ancak akıl hastalığı sebebiyle açılan bir boşanma davasında, davalı konumundaki eş ayırt etme gücünden yoksundur ve gerçekleştirdiği eylemler (şiddet, hakaret, evi terk vb.) kendi iradesinin bir ürünü değildir.

Hukukumuzda kusurdan söz edilebilmesi için kişinin ayırt etme gücüne sahip olması ve davranışlarını yönlendirebilmesi şarttır; ayırt etme gücü bulunmayan kimselerin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz. Davranışları iradi olmayan akıl hastası eşe hukuken herhangi bir "kusur" atfedilmesi veya yüklenmesi imkânsızdır. Bu mutlak kuralın avukatlık pratiğimizdeki sonucu şudur: Sağlıklı olan davacı eş (müvekkilimiz), akıl hastası eşin eylemleri nedeniyle ne kadar ağır bir maddi zarara uğrarsa uğrasın veya kişilik hakları, şeref ve haysiyeti ne kadar ağır zedelenirse zedelensin, akıl hastası eş aleyhine maddi veya manevi tazminata hükmedilmesi hukuken mümkün değildir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatları da, akıl hastası eş aleyhine kurulan tazminat hükümlerini doğrudan bozmaktadır.

4.2. Yoksulluk ve Tedbir Nafakası Taleplerinde Akıl Hastasının Sorumluluğu

Tazminat taleplerinde müvekkilimizin aleyhine işleyen "kusursuzluk" kalkanı, nafaka talepleri söz konusu olduğunda tamamen esnemektedir. Yoksulluk nafakası (TMK m. 175) ve dava süresince hükmedilen tedbir nafakası, haksız fiil tazminatı niteliğinde değil, evlilik birliğinin doğurduğu sosyal yardımlaşma ve dayanışma yükümlülüğünün bir uzantısıdır.

TMK m. 175 hükmü, yoksulluk nafakası ödenebilmesi için açıkça "nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz" kuralını getirmiştir. Dolayısıyla, bir avukat olarak akıl hastası olan davalı eşten nafaka talep ettiğimizde, mahkeme davalının kusuru olup olmadığına bakmayacaktır. Akıl hastası olan eşin paraya çevrilebilecek bir malvarlığı, serveti veya düzenli bir geliri (örneğin kira geliri, emekli maaşı vb.) bulunuyorsa, yoksulluğa düşecek olan sağlıklı eşe (müvekkilimize) mali gücü oranında hem yargılama süresince tedbir nafakası hem de boşanma sonrasında yoksulluk nafakası ödemekle yükümlü tutulabilecektir.

Madalyonun diğer yüzünde ise, akıl hastası olan eşin bizzat kendisinin veya atanmış yasal temsilcisinin (vasisinin) diğer eşten nafaka talep etme hakkı saklıdır. Akıl hastası eşin eylemlerinde kusuru bulunmadığından ve yoksulluğa düşmesi muhtemel olduğundan, şartları oluştuğu takdirde sağlıklı eş, akıl hastası eşe yoksulluk nafakası ödemeye mahkûm edilebilir.

4.3. Velayet Hakkının Düzenlenmesi ve Çocukla Kişisel İlişki

Boşanma neticesinde müşterek çocukların velayetinin kime bırakılacağı belirlenirken mahkemenin yegâne odak noktası "çocuğun üstün yararı ile bedensel ve ruhsal güvenliği"dir. Akıl hastalığı nedeniyle boşanma gerçekleştiğinde, kanun koyucu velayet konusunda net bir duruş sergiler.

Akıl hastası olan eşin, çocuğun bakımını, gözetimini, eğitimini ve korunmasını sağlayacak idrak ve irade yeteneğine sahip olmaması nedeniyle velayet hakkını kullanması fiilen ve hukuken olanaksızdır. Çocuğun fiziksel veya psikolojik güvenliği tehlikeye gireceğinden, velayet akıl hastası eşe kesinlikle verilemez ve sağlıklı olan diğer eşe bırakılır.

Çocukla akıl hastası ebeveyn arasında kurulacak kişisel ilişki ise, yine çocuğun üstün yararı çerçevesinde son derece kısıtlı ve korumacı bir modelle tasarlanır. Hastalığın türüne, boyutuna ve çocuğa zarar verme potansiyeline göre hâkim, kişisel ilişkiyi tamamen kaldırabileceği gibi; yatılı olmayan, çok kısa süreli ve mutlaka üçüncü bir kişinin (uzman pedagog veya refakatçi) gözetimi altında gerçekleşecek şekilde sınırlandırabilir.