TSK Personeli HAGB ve Lisansüstü Kıdem

Maddi Olayın Özeti

926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu’nun 36. maddesi, subay ve astsubayların lisansüstü öğrenim (yüksek lisans, doktora, uzmanlık vb.) tamamlamaları durumunda elde edecekleri rütbe kıdemine ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. Söz konusu maddenin beşinci fıkrasının (4) numaralı bendinde, bu kıdemin verilebilmesi için personelin belirli suçlardan mahkûm olmaması şartı aranmaktadır.

İtiraz konusu kural, bu suçlara ilişkin olarak "hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar verilmiş olsa dahi" ilgili personele lisansüstü öğrenim kıdemi verilmesini engellemekteydi. Bir yerel mahkeme, bu düzenlemenin masumiyet karinesini ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine (AYM) somut norm denetimi yoluyla başvurmuştur.

Anayasa Mahkemesinin Hukuki Değerlendirmesi

Anayasa Mahkemesi, incelemesini Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve 38. maddesinde düzenlenen masumiyet karinesi odağında gerçekleştirmiştir. Mahkeme, masumiyet karinesinin iki temel boyutunu hatırlatarak devletin sınırlarını çizmiştir:

1. Birinci Boyut: Kişi hakkındaki ceza yargılaması kesin hükümle sonuçlanıncaya kadar, kişinin suçlu olduğu yönünde ima veya işlemde bulunulamaz.
2. İkinci Boyut: Ceza yargılaması mahkûmiyet dışında bir kararla sonuçlandığında, sonraki süreçlerde kişinin suçluluğundan şüphe duyulmasına yol açacak tutumlardan kaçınılmalıdır.

AYM, 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinde düzenlenen HAGB kurumunun niteliğine vurgu yapmıştır. HAGB, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eden, uyuşmazlığın esasını nihai bir mahkûmiyet hükmüyle sonuçlandırmayan bir kurumdur. Mahkeme, idari makamların HAGB kararına doğrudan ve kategorik bir hukuki sonuç bağlamasını ölçüsüz bulmuştur.

"HAGB kararının suçluluğu tespit eden bir karar olarak kabul edilmesi, başta masumiyet karinesi olmak üzere temel hakları ihlal edebilir. Lisansüstü öğrenim kıdemi gibi bir özlük hakkının, henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü yokken engellenmesi, kişiye suçlu muamelesi yapılması demektir."

Ayrıca kararda, denetim süresi sonunda davanın düşmesi ihtimalinde dahi bu engelin devam edip etmeyeceğine dair belirsizliğin, hukuk devleti ilkesindeki belirlilik kriterine aykırı olduğu saptanmıştır. AYM, askeri disiplinin korunması amacının, anayasal bir güvence olan masumiyet karinesinin tamamen feda edilmesini haklı çıkarmayacağına hükmetmiştir.

Sonuç

Anayasa Mahkemesi, 926 sayılı Kanun’un 36. maddesinde yer alan "...haklarında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş..." ibaresinin, Anayasa’nın 38. maddesine aykırı olduğuna ve iptaline oybirliğiyle karar vermiştir. Bu iptal ile birlikte, askeri personelin lisansüstü kıdem haklarında HAGB kararlarının otomatik bir engel teşkil etmesinin önüne geçilmiştir.