Kültür Varlıklarının Kamulaştırılmasında "Eskilik, Enderlik ve Sanat Değeri" Krizi: AYM’den Hak İhlali Kararı

Maddi Olayın Özeti

Başvuruya konu olayda, Kayseri ili Melikgazi ilçesinde yer alan ve "Pamukhan" olarak bilinen tarihi eser niteliğindeki taşınmazların maliki olan başvurucular, taşınmazlarının Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kamulaştırılması sürecinde mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. İlk derece mahkemeleri, kamulaştırma bedelini tespit ederken taşınmazları arsa vasfında kabul etmiş; ancak üzerindeki yapıların değerini hesaplarken 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 15. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine dayanarak taşınmazların eskilik, enderlik ve sanat değerini hesaplama dışı tutmuştur. Başvurucuların bu sınırlamanın Anayasa’ya aykırı olduğu yönündeki itirazları derece mahkemelerince dikkate alınmamış ve bedel mülkiyetin gerçek karşılığının altında belirlenmiştir.

Anayasa Mahkemesinin Hukuki Değerlendirmesi

Anayasa Mahkemesi (AYM), mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyi Anayasa’nın 13., 35. ve 46. maddeleri ışığında incelemiştir. Mahkeme, kamulaştırmanın anayasal ögelerinden olan "gerçek karşılık" ilkesinin, taşınmazın değerini etkileyen tüm niteliklerin dikkate alınmasını zorunlu kıldığını vurgulamıştır. 2863 sayılı Kanun'un ilgili maddesinin, taşınmazın değerini artırabilecek eskilik ve sanat değeri gibi unsurları kategorik olarak dışlamasının, maliki "gerçek karşılık" güvencesinden mahrum bıraktığı tespit edilmiştir. Mahkeme, mülkiyet hakkına müdahalenin Anayasa'nın lafzına (sözüne) aykırı olduğuna hükmetmiştir.

"Taşınmazların değerine etki etse dahi eskilik, enderlik ve sanat değerinin, kamulaştırma bedelinin tespitinde dikkate alınması ihtimalini ortadan kaldıran düzenleme nedeniyle başvurucular Anayasa’nın 46. maddesinin birinci fıkrasında yer alan gerçek bedel güvencesinden mahrum bırakılmıştır."

Kararda öne çıkan temel hukuki kriterler şunlardır:

• Anayasa'nın Sözüne Uygunluk: AYM, mülkiyet hakkı müdahalelerinde sadece ölçülülüğün değil, Anayasa metninde (m. 46) yer alan "gerçek karşılık" ibaresine de sadık kalınması gerektiğini belirtmiştir.
• Gerçek Karşılık Güvencesi: Taşınmazın teknik nitelikleri ve tarihi değeri, kamulaştırma bedelinin ayrılmaz bir parçasıdır; kanuni düzenlemelerle bu unsurların yok sayılması mülkiyet hakkının özüne dokunur.
• Kötüye Kullanım ve Usul: Başvuru sürecinde vefat etmiş kişi adına başvuru yapan avukata, Mahkemeyi yanıltması nedeniyle disiplin para cezası verilmiştir.

Sonuç ve Giderim

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş; ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için dosyayı yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili Asliye Hukuk Mahkemelerine göndermiştir. Ayrıca, ihlalin doğrudan kanun hükmünden kaynaklanması nedeniyle durumun yasama organına (TBMM) bildirilmesine hükmedilmiştir. Kararda iki üyenin, giderim yöntemi olarak yerel mahkemenin inisiyatifine bırakılması yerine doğrudan "itiraz yoluyla norm denetimi" işletilmesi gerektiği yönünde karşıoyu bulunmaktadır.