Kapsam Dışı Personel Uygulamasına Tazminat Hakkı
İş hukukunda sıklıkla karşılaşılan ve "beyaz yakalı" olarak tabir edilen ofis çalışanlarının en büyük sorunlarından biri, işyerinde örgütlü bir sendika ve yürürlükte bir Toplu İş Sözleşmesi (TİS) olmasına rağmen, "kapsam dışı personel" sayılarak sözleşme zamlarından ve sosyal haklardan mahrum bırakılmalarıdır.
Anayasa Mahkemesi (AYM), 20/3/2025 tarihli ve 2022/18821 başvuru numaralı (Hülya Şimşek) kararıyla, bu konuda işverenlerin keyfi uygulamalarını sınırlayan ve tazminat yolunu açan bir karara imza atmıştır. Bu bilgi notunda, kararın çalışma hayatına etkilerini ve beyaz yakalı çalışanların anayasal haklarını inceleyeceğiz.
1. Sorunun Tespiti: "Kapsam Dışı" Personel Nedir?
Uygulamada işverenler; mühendis, şef, uzman, muhasebe görevlisi gibi "beyaz yakalı" çalışanları, sendika üyesi olsalar dahi Toplu İş Sözleşmesi kapsamı dışında tutmaktadır. Mavi yakalı işçiler TİS ile belirlenen yüksek zam oranlarını alırken, beyaz yakalılar genellikle işverenin takdirine (çoğunlukla daha düşük zamlara veya sadece enflasyon farkına) mahkum edilmektedir.
Yerel mahkemeler ve Yargıtay, uzun süre boyunca "beyaz yakalıların kapsam dışı bırakılmasının işverenin yönetim hakkı olduğu" görüşünü savunmuştur.
2. TİS Kapsamı Dışında Bırakılmak Anayasaya Aykırı mı?
AYM, söz konusu kararında (özellikle 41. ve 42. paragraflarda) şu kritik tespiti yapmıştır: Bir çalışanın sadece "ofis çalışanı" veya "beyaz yakalı" olması, onun sendikal haklardan ve Toplu İş Sözleşmesi'nden yararlanmasının engellenmesi için yeterli bir gerekçe değildir.
Karara göre bir çalışanın TİS kapsamı dışında tutulabilmesi için şu şartların varlığı araştırılmalıdır:
- Çalışan, işveren adına hareket ediyor mu?
- Yönetimsel yetkileri (işe alma, işten çıkarma, TİS görüşmelerine katılma vb.) var mı?
- İşveren vekili sıfatını fiilen taşıyor mu?
Eğer çalışan, sadece unvanı "Şef", "Uzman" veya "Mühendis" olduğu için kapsam dışı bırakılmışsa ancak fiilen işveren vekili yetkilerine sahip değilse; bu kişinin TİS zamlarından yararlandırılmaması "Sendika Hakkı"nın ihlalidir.
3. Kararın Hukuki Sonuçları ve Tazminat Hakkı
AYM, başvurucunun "Muhasebe Şefi" olmasının, onun TİS kapsamı dışında tutulması için yeterli olmadığına hükmetmiş ve yerel mahkemenin "araştırma yapmadan davanın reddine karar vermesini" hak ihlali saymıştır. Bu karar ışığında:
- Geriye Dönük Farklar: Sendika üyesi olup "kapsam dışı" olduğu gerekçesiyle TİS haklarından yararlandırılmayan çalışanlar, geriye dönük ücret farklarını talep etme hakkına sahip olabilirler.
- Manevi Tazminat: AYM, bu davada başvurucuya sendika hakkının ihlali nedeniyle net 34.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.
- İspat Yükü: Artık mahkemeler, çalışanın sadece unvanına bakarak karar veremeyecek; o kişinin gerçekten "işveren vekili" olup olmadığını, görev tanımını ve yetkilerini detaylıca incelemek zorunda kalacaktır.
Sonuç ve Değerlendirme
Anayasa Hukuku, sadece devlet ve birey arasındaki ilişkileri değil, çalışma hayatındaki ücret adaletsizliklerini de doğrudan etkileyen bir disiplindir. Anayasa Mahkemesi'nin bu kararı, "eşit işe eşit ücret" ve "sendikal ayrımcılık yasağı" ilkeleri gereğince, beyaz yakalı çalışanların hak arama mücadelesinde çok güçlü bir hukuki dayanak oluşturmaktadır.
İşyerlerinde "kapsam dışı" statüsünde çalıştırılan personelin, hukuki durumlarını bu yeni anayasal içtihat çerçevesinde değerlendirmeleri, olası hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.